Knokploegen en acties

De LKP in Zeeland

14 Mei 1940. ,,Zeeland vecht door", vermeldt het legerbericht van generaal Winkelman. Maar na twee dagen doorgevochten te hebben, gingen de laatste resten van het  Neder­landse leger in Zeeuws-Vlaanderen vlak bij  Sluis de  Belgische grens over. Daar, op het laatste ogenblik, kwam nog een auto met een officier in kapiteinsuniform: ZKH Prins Bernhard. De Prins heeft er een korte nachtrust genoten en Hij gaf de bevolking van het kleine plaatsje een hand, informerend, hoe men erover dacht, dat de Koningin naar Enge­land was uitgeweken. ,,Het was zo moeilijk voor Haar geweest ... ", zei hij; en de Zeeuwen hebben de Prins begrepen.
In October '44 stond er vlak voor de grens in dezelfde omgeving opnieuw een auto stil. Een dame stapt uit, die verlangde te voet de Nederlandse grens over te komen ... Tranen stonden er in de ogen van de Zeeuwen, toen zij hun Koningin begroetten, na zoveel jaren ballingschap ... Zeeland heeft bij de bezetting het laatst en bij de bevrijding weer het eerst persoonlijk contact gehad met het Oranjehuis.
En daartussen ligt de tijd waarin ook Zeeland doorgevochten heeft, trouw aan zijn historie, trouw aan Oranje. (Rudolf van Reest)
Lees verder over de LKP in Zeeland

 

Naast de Ordedienst (OD) waren er in Zeeland verschillende andere verzetsgroepen actief. Er was op individueel niveau veel samenwerking tussen de groepen, ook over de eilandgrenzen heen. Tussen de primair op hulpverlening gerichte LO en de door oud-militairen opgerichte OD is er altijd enige animositeit blijven bestaan. Veel verzetsmensen deden zowel aan onderduikwerk als aan spionage. Vaak drukten of verspreiden ze daarbij ook illegale bladen. Soms voerden zij deze taken in verschillende groepen uit.
Lees in dit fragment uit Breekbare helden meer over de verzetsgroepen.


Partisanengroepen Zuid-Beveland
Nic. Karhof geeft in zijn boekje 'Bezet, verzet, ontzet' een overzicht van activiteiten van knokploegen of partisanengroepen in Zuid-Beveland in oktober 1944.

 

Verzamelen van inlichtingen
In Zeeland kreeg, evenals in de rest van het land, het verzamelen van inlichtingen een veel grotere prioriteit dan het uitvoeren van sabotageacties. Wanneer het lukte deze gegevens aan de geallieerde autoriteiten door te spelen, was bovendien een effectievere vernietiging van bij voorbeeld Duitse stellingen mogelijk. Het was in zo'n geval wel zaak precies te weten waar de Duitse versterkingen waren aangelegd en waar het Duitse geschut was geplaatst. Inlichtingen over Duitse militaire activiteiten gaven de geallieerde legerleiding de mogelijkheid hierop een adequate reactie voor te bereiden. Daarom waren gegevens over troepenverplaatsingen, de sterkte van de hier gelegerde onderdelen en scheepsbewegingen in de havens eveneens van groot belang.

Overal fungeerde de LO als de organisatie die eerdere initiatieven bundelde en tot elkaar bracht. Ondanks de vele personele en financiële banden met de Trouw-organisatie ontwikkelde de LO zich ook in Zeeland tot een zelfstandig geheel. Een tijd lang bleef deze echter wel tot Zuid-Beveland beperkt.  Op Walcheren was wel hier en daar los van elkaar een aantal initiatieven ontstaan die sterk verbonden waren met het Trouw-werk, maar tot werkelijke onderlinge coördinatie was het lange tijd niet gekomen. Lees verder. 
Voorbeeld van beperkte spionage op Schouwen: lees hier
Bron: Zeeland 40-45

 

ACTIES

In Zeeland zijn zes kraken op distributiekantoren gezet: vier in Zeeuws-Vlaanderen en op Noord-Beveland en Walcheren elk een. De LKP-Zeeland bestond uit: Krijn de Vos ('Kees'), Pieter Simpelaar ('Jaap de Timmerman' of 'Zeeuwse Kees'), P. de Winde ('Gentil' of 'Centiel'), Joost Fraanje ('Bertus'), R.J. (Reinier) Dees ('Kleine Jaap'), A. Koole ('Bill') en Roelof C.H. Looy 'Jan Knok'). Ook Jan Kars ('Simon'), Willem Voet, Francien de Zeeuw ('Poppedeintje') en nog een aantal anderen waren hier meer of minder bij betrokken.

Op 29 december 1943 werd in Sint Laurens een van de grootste overvallen in Nederland  gepleegd, die onder meer 166.032 rantsoenbonnen en 24.763 bonkaarten opleverde. Dat was op initiatief van Trouwman Simon Willemse.
In augustus 1943 zou in Breskens - op initiatief van 'Van Cent' - een kraak worden gezet die qua bewapening echter nog te weinig was voorbereid. Toen 'Gentil', die ook meedeed, er achter kwam dat in het politiebureau annex kazerne van Breskens een gevangengezette onderduiker aan de tand werd gevoeld door de NSB-burgemeester, verkoos 'Gentil' op het laatste moment hem voorrang te geven en bevrijdde de verbaasde onderduiker nog diezelfde nacht.
Op 20 maart 1944 was er een overval gepleegd op het distributiekantoor van Kloosterzande (Zeeuws-Vlaanderen). Het was geen gemakkelijke opgave geweest, vandaar dat er een zorgvuldig opgesteld plan gemaakt was. Een gedeelte van de jongens opereerde vanuit Zaamslag. In het huis, waar ze samenkwamen, werd eerst gegeten. De vrouw des huizes bakte pannekoeken voor hen, dus het was er niet slecht van de kost. Toen ze klaar waren met eten werd door een van de jongens psalm 91 gelezen. Hiervan kwam ieder onder de indruk, temeer omdat de inhoud van de psalm zo toepasselijk was, voor het uit te voeren gevaarlijke karwei. Na de maaltijd werden de kleren omgewisseld tegen politie-uniformen, compleet met koppels en hoge schoenen.
Lees meer

Op 5 juni 1944 werd in Oostburg onder regie van Cor Schijve door de LKP van Krijn de Vos weer een kraak gezet. De overvallers brachten hierbij de Duitsers op een dwaalspoor door een Belgische krant in de mond van een bewaker te stoppen en door 'per ongeluk' een paar Belgische munten voor het kantoor te laten liggen, daarmee suggererend dat de Belgische Witte Brigade de overval had gepleegd.
Op 18 juni 1944 werd in Groede een overval gepleegd, opnieuw door de LKP van Krijn de Vos. Die verliep heel gesmeerd.
Op 31 augustus 1944 werd door de OD in samenwerking met twee leden van de LKP in Geersdijk een kraak gezet; de laatste activiteit van de Zeeuws-Vlaamse knokploeg. Uit de kluis werden circa 10.900 bonnen, 1000 toeslagkaarten en 1820 inlegvellen gehaald.
Bron: Breekbare Helden / Zeeland 1940-1945

Op Zaamslag (Zeeuws-vlaanderen) had de knokploeg een plan beraamd om het bevolkingsregister te doen verdwijnen. Op 29 april 1944 was het zover dat ,,Jan Knok", een onderduiker met deze schuilnaam, om half elf 's avonds op pad toog met een hamer, beitel en een stuk touw. Gemaskerd en met een oude geleende pet op, kwam hij op het gemeentehuis aan en nam het register weg. Hij had gezegd dat het maar een half uur zou duren, maar om twaalf uur was hij nog niet terug. Er moest dus iets fout gelopen zijn.
Lees verder

 

Na Dolle Dinsdag (4 september): Tot daden waarmee men de vijand en zijn helpers afbreuk deed, kwam het allereerst van de zijde van de centraal geleide Landelijke Knokploegen, maar daarnaast (ons overzicht is stellig niet volledig) ook van andere, soms losse groepen illegale werkers. Het verst ging men in Oost Zeeuws-Vlaanderen. Heel begrijpelijk! Men was daar als geëlectriseerd door het bericht van de bevrijding, maandag, van het nabije Antwerpen. Wij vermeldden al dat op Dolle Dinsdag in Axel en Zaamslag NSB’ers en andere ‘foute’ elementen werden opgepakt en dat in Axel een van de predikanten als burgemeester ging fungeren. Illegale werkers in Kloosterzande gingen nog verder: ongeveer honderd Duitse militairen die er geen behoefte aan hadden om aan verdere gevechten deel te nemen, sloten zij als krijgsgevangenen op in een schoolgebouw. In ons relaas ook de volgende dagen betrekkend, voegen wij toe dat men, toen de Geallieerden niet onmiddellijk kwamen opdagen, door al die arrestaties in moeilijkheden geraakte. De krijgsgevange­nen in Kloosterzande werden op 6 september door andere Duitse militairen opgehaald (represailles bleven achterwege) en in Axel en Zaamslag liet men de gearresteerde ‘foute’ Nederlanders weer lopen, althans voor zover zij prijs stelden op het herkrijgen van hun vrijheid; er waren er die voortgezette gevangenschap prefereerden. Op Noord-Beveland werden door enkele illegale werkers twee veerboten onklaar gemaakt en werd door een groep van twintig hunner in de middag een kleine groep Duitse soldaten overrompeld. Vier Duitsers werden gevangen genomen, maar twee ontsnapten en waarschuwden met lichtseinen Duitse posten op Walcheren. De Kriegsmarine zond toen uit Veere een patrouilleboot naar Noord-Beveland. De illegale werkers namen die boot onder vuur, maar hadden geen kans tegen de zware mitrailleur en het stuk geschut die zich aan boord bevonden. De mannen van de Kriegsmarine schoten twee boerderijen in brand. Na hun landing maakten zij bekend dat zij zeventig eilandbewoners zouden fusilleren als de krijgsgevangenen met hun wapens niet vóór elf uur ’s avonds waren vrijgelaten. De illegale werkers lieten de krijgsgevangenen toen lopen en zochten zelf een goed heenkomen — een van hen werd bij huiszoeking gevonden en korte tijd later op Walcheren geëxecuteerd
Bron: Dr. L. de Jong / deel 10a Kon. der Nederlanden


Kees Griep
CornelisGriep 1969Bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog wordt er in de openbare lagere school van Heinkenszandeen noodhospitaal ingericht. Cornelis Griep krijgt de leiding hierover, en mag zich gedurende enige jaren 'ziekenhuisdirecteur' noemen. Al snel sluit hij zich aan bij de estafette van het Medisch Contact, en bij de ondergrondse. Als arts heeft hij een relatief grote bewegingsvrijheid, en hij weet meerdere Engelse piloten een onderduikadres te bezorgen op een van de boerderijen in de omgeving. Op 29 augustus 1944 wordt hij echter door een van zijn dorpsgenoten verraden, en als politiek gevangene overgebracht naar de gevangenis in Middelburg. Ook de vriend van zijn dochter Iet, Geert van Dijke,

 
die toevallig aanwezig is, wordt gevangen genomen. Het huis van de familie Griep aan het Clara's Pad wordt gevorderd door de bezetter, en zijn vrouw en kinderen vinden tijdelijk onderdak bij vrienden, de familie Mes (Mr. Dr. A.J.J.M. Mes was in die tijd burgemeester van Heinkenszand). Gebruik makend van de verwarring op Dolle Dinsdag (5 september 1944) weet hij te ontsnappen, en vlucht te voet van Middelburg, over de Sloedam naar Lewedorp. Daar komt hij een van zijn patiënten tegen, die hem een fiets leent. Per fiets bereikt hij zo Heinkenszand, en duikt zelf onder.
Op 27 oktober 1944 is het dan eindelijk zo ver ! Heinkenszand wordt door de Royal Hamilton Light Infantry van het Canadese leger, onder bevel van Lt. Col. W.D. Whitaker, bevrijd. Voor Kees, die al werkt als keuringsarts bij 'Centraal Beheer', een dag die hem om meerdere redenen lang zal heugen. Als gevolg van de beschietingen zijn er een aantal gewonden gevallen. Zijn opvolger in Heinkenszand, P. Staverman, heeft echter veel last van een maagzweer, en om die reden springt Kees bij. Terwijl Piet Staverman een bevalling doet bij de familie van Biezen, probeert Kees buiten het dorp de gewonden te verzorgen. De heenweg verloopt zonder problemen, maar als hij onder hevige beschietingen probeert terug te keren heeft hij minder geluk. Hij wordt getroffen door een granaatscherf en breekt zijn been.
Hij wordt met veel moeite vervoerd naar het ziekenhuis in Goes, maar daar heeft men geen operatiefaciliteiten. Pas na een barre tocht naar het Gasthuis in Middelburg (waarbij hij de Sloedam weer passeert, maar nu gedragen op een brancard) kan hij geopereerd worden, en is het ergste leed geleden !

Lees meer

 

De verzetsstrijders van Heinkenszand
Heinkenszand: De groep Griep en andere helpers van de onderduikers
In Heinkenszand was een verzetsgroep actief, waarvan de leden allemaal waren van de Zeeuwse tak van de OD, de Orde Dienst. Deze verzetsgroep zette zich aanvankelijk in voor het in brand steken van dorsmachines die alleen voor de Duitsers mochten dorsen. Als antwoord hierop stelden het Duitse gezag iedere nacht twee willekeurige burgers uit Heinkenszand aan die de dorsmachines moesten bewaken. Mocht er door een sabotageactie toch nog een machine in vlammen opgaan, dan zouden die twee bewakers hiervoor verantwoordelijk worden gehouden. Omdat ze geen doden op hun geweten wilden hebben, besloten de plaatselijke verzetsmensen de acties te staken. De rest van de oorlog hield de groep zich voornamelijk bezig met het vinden van onderduikadressen voor arbeiders die de tewerkstelling wilden ontduiken en voor geallieerde vliegeniers die in de buurt waren neergestort met hun jagers of bommenwerpers. Tevens waren ze actief in het verzamelen van militaire gegevens voor de geallieerden. Deze plaatselijke ondergrondse kende een losse organisatie, waarvan de leden vaak ook actief waren in andere verzetsgroepen. De groep stond bekend onder de onofficiële naam De Groep Griep, genoemd naar de 49-jarige huisarts/controlerend geneesheer dr. Kees Griep.
Lees verder
Bron: WingstoVictory/documentatie

 

JAAP RUS

Het Zeeuwse verzet speelde een rol bij de strategisch zeer belangrijke Slag om de Westerschelde. Het is een bijna blinde vlek in onze vaderlandse geschiedenis, anders kan ik niet verklaren waarom in de serie ’De Oorlog’ wordt beweerd dat het verzet geen concrete invloed heeft gehad op het verloop van de oorlog. In de nazomer van 1944 was de havenstad Antwerpen vrijwel onbeschadigd in handen gevallen van de Britten, maar onbruikbaar omdat de toegangsweg tot die haven, de Westerschelde, nog in handen was van de Duitsers. Te lange aanvoerwegen vanaf de noodhaven in Normandië naar het front belemmerden een snelle opmars van de geallieerden.
Het verzet heeft de geallieerden voorafgaande aan de Slag geografische en waterstaatkundige informatie gegeven over de Atlantikwall langs de kusten van West Zeeuws-Vlaanderen en Walcheren. Ook bood het informatie en daadwerkelijke hulp tijdens de bevrijding zelf. Het officiële bestuur stond immers volledig onder Duits militair gezag, dus wie anders kon deze informatie over de lokale situatie aan de geallieerden verstrekken? Er waren verschillende aanpalende Zeeuwse verzetsgroepen bij betrokken.
jaap RusMijn vader, Jaap Rus, werd vanwege zijn vervolgstudie op het Zeeuws Technisch Instituut (een soort hts) in eerste instantie vrijgesteld om tewerkgesteld te worden door de Duitsers, maar aan het eind van de oorlog gebeurde dat alsnog. Hij kwam te werken in Westkapelle bij TODT, de bouworganisatie van de Duitse Wehrmacht. Eerst wilde mijn vader onderduiken, maar zijn ondercommandant in het verzet Marien de Groot zei: „Je moet juist gaan en je ogen en oren openhouden en mij verslag uitbrengen”. Opnieuw moest mijn vader kiezen. De tewerkgestelden kwamen tijdens hun werkzaamheden – het transporteren van zand – dichtbij de verdedigingswerken. Mijn vader kon de radarpost ten zuiden van Westkapelle redelijk goed observeren en in zich opnemen, evenals de constructie van de versperringen op het strand: met dank aan zijn technisch inzicht en fotografisch geheugen. Eenmaal thuis in Goes maakte hij hier uit zijn herinnering technische schetsen van en leverde die, tezamen met de mondelinge overdracht van wat hij gezien had, af bij zijn ondercommandant. Die zou deze gegevens op zijn beurt weer doorspelen naar de geallieerden (ze hadden een eigen zender). Het was belangrijke informatie, omdat de verdedigingswerken goed verborgen lagen in bos en duinen en de luchtfoto’s in die tijd nog van slechte kwaliteit waren. In de loop van de oorlog moest een deel van de verzetsgroep onderduiken, ook mijn vaders commandant Daan Kloosterman.
Door verzetsdaden al te veel te relativeren lopen we het risico dat ook bovenstaande belangrijke menselijke waarde wordt gerelativeerd. Ik ben het dan ook eens met de uitspraak van Lou de Jong, auteur van ’Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog’, dat een oorlog noopt tot normgevende herinneringen. Mijn vader heeft mij de norm voorgeleefd om – naar eigen vermogen – op te treden tegen onrecht en uitsluiting van mensen. Daarom is het zo belangrijk om het Nederlandse verzet zo nodig te bekritiseren, maar in principiale nooit te relativeren. Opdat wij onze kinderen het voorbeeld blijven geven dat je op kunt staan tegen onrecht. [Jaap Rus overleed januari 2019; hij werd 95 jaar]
Bron: Carla Rus

 

Jaap Rus ingezet als spion

Een fragment uit het boek Breekbare Helden, door Carla Rus. Hierin leest u gedetailleerde informatie over het verzet in Zeeland. Uitspraak van Jaap Rus "Bevrijding betekent ook dat je je verzoent met je vroegere tegenstander. Anders is je geest niet werkelijk bevrijd."


Wat is nu het nut geweest van het werk dat de verzetslieden hebben verricht? Was het door velen gebrachte offer zinvol? En zo kunnen er nog wel een paar vragen gesteld worden.
Antwoorden hierop geven is echter moeilijk. Het daadwerkelijke nut van de verzamelde inlichtingen is moeilijk aan te geven. Vele berichten zijn daadwerkelijk in Londen aangekomen en de daardoor verkregen informatie werd daar verwerkt in inlichtingenrapporten. Een directe militaire waarde is echter niet uit te drukken. Het betekende in ieder geval dat de geallieerden vrij gedetailleerd op de hoogte gehouden werden over de Duitse militaire bezigheden op Walcheren en omstreken.
Aldus J.N. Houterman in zijn nabeschouwing bij het verhaal over de Walcherse verzetsgroep Van Beesd.
Lees hier verder.

 

 



We willen deze bezettingsherinneringen niet afsluiten zonder een enkel woord te wijden aan de nagedachtenis van de Middelburgers, die in hun strijd tegen de bezetters en voor een bevrijd Nederland, hun leven hebben gelaten. Daar is eerst de marinier van Beest, leider van een complot ondergrondsche werkers, die verraden door een collega, die een Judasrol bij de Gestapo vervulde, werd gearresteerd in zijn woning, doch toch nog kon ontkomen. Enkele maanden wist hij zich in een keldertje of beter, in een kelderhol te verbergen, totdat de speurhonden van den Sicherheitsdienst hem ook daar vonden. In een vuurgevecht dat volgde en waarin twee van zijn belagers den dood vonden, sneuvelde ook deze dappere. Verschillende arrestaties volgden nu; eenige verdachten kregen zware gevangenisstraffen en de twee laatsten, Sturm en Pagter, werden doodgeschoten. Van een tweede complot illegalen lieten van Doornick en Pienbroek hun jonge leven en in de laatste dagen der bezetting werd nog Niesthoven, die op den Poeledaelesingel de straat opgebroken had, voor deze sabotagedaad zonder vorm van proces neergeknald, Hulde aan deze onversaagden !
Bron: Zeeland in bewogen dagen

Terug hoofdpagina2